حلقه کاتبان kateban.com kateban.com نظریه‌ي نثر در ادب فارسی http://razmara.kateban.com/post/1889 fa ]]> kateban.com فهرستِ ارسلانووا و مقايسه‌ي كارش با يكي از آثار مجمع ذخائر اسلامي http://razmara.kateban.com/post/1871 fa
 
جايگاهِ فهرست‌نويسي خصوصاً فهرستِ نسخه‌هاي خطي فارسي در فدراسيون روسيه، حضور فهرست‌نويس پرمايه‌اي چون آلسو ارسلانووا در قازان، اهميتي كه فهرستِ نسخه‌هاي خطي فارسي كتابخانه لوباچفسكي دارد، اطلاعاتِ كتاب‌شناختي و نسخه‌شناختي‌اي كه ارسلانووا از 389 نسخه مي¬دهد، مقدمه‌اي كه فهرست‌نويس استادانه بر كتاب نگاشته است، ساختار گيرا و گوياي كتاب، و بالاخره نشان ناشري چون فرهنگستان علوم روسيه، عوامل كافي براي كشاندن هر علاقه‌مند به مباحثِ نسخه‌شناسي و كتاب‌شناسي ايران و اسلام براي استفاده از «فهرست نسخه‌هاي خطي فارسي كتابخانه لوباچفسكي دانشگاه دولتي قازان» است. اين‌همه كه كتاب را گنجي ساخته است شايگان تا به رايگان در اختيار پرمايگان و دوست‌داران ايران و اسلام باشد، نشان از كارنامه‌‌ي پربار و پربرگِ ايران‌شناسي در روسيه دارد و اين كه ايران‌شناسان در سنّتِ ايران‌شناسي روسيه چگونه تربيت يافته‌اند.
قبلاً در شماره 156 كتاب ماه كليات (آذر ماه 1389، ویژه نامه نسخ خطی)[1]، به مناسبت اشاره شد كه فهرست ارسلانووا چه جايگاه ارجمندي دارد. در اينجا، نخست اشاراتي به قازان و شرق‌شناسي در آنجا خواهيم داشت و آنگاه به كتابِ موردِ بحث مي‏پردازيم. پيش از اين در سايت كاتبان[2]، وعده داده بوديم كه با توجه به عظمتِ مجموعه‌هاي خطي روسيه كه يكي از دو يا سه مجموعه نفيس خطي دنيا به شمار مي­رود، و با توجه به كارنامه پربار و پربرگِ روس‌ها و روس‌زبان‌ها در نسخه‌هاي خطي، به مناسبت به آن خواهيم پرداخت كه تاريخ قابل تأملي دارد، و از رهگذر آن به نسلي كه بعد از اكيموشكين[u1]  [3]به فهرست‌نويسي و نسخه‌شناسي آثار ما ايرانيان و مسلمانان اهتمام داشته­اند، توجه خواهيم داشت. از فهرست‌نويسي اسناد فارسي[4] گرفته تا فهرست آثار فارسي، تركي و عربي[5] مورد توجه ما خواهد بود و به قازان توجه خاصي خواهيم داشت و همتِ ارسلانوا را در فهرست نويسي خواهيم ستود. در اينجا فرصتي است كه به قازان و ارسلانووا بپردازيم و در مناسبت‌هاي ديگر به ديگران خواهيم پرداخت. 


[1] . رزم آرا، مرتضي، «فهرست نسخه‌هاي خطي كتابخانه ملي تاجيكستان»، تهران، كليات، ش156

[2] . www.razmara.kateban.com

[3] . Олег Федорович Акимушкин

درباره او و فعاليت‌هاي علمي‌اش، به وبگاهِ شرق‌شناسان روسيه www.orientalstudies.ru ، مراجعه فرماييد. 

[4] . شايسته است كتاب بسيار ارزشمند ياستْرِبُوا Ольга Ястребова به زبان روسي زير عنوان Персидские и таджикские документы в Отделе рукописей Российской Национальной библиотеки: Систематический каталог. СПб.,1999 «فهرست نظام يافته اسناد فارسي و تاجيكي در بخش نسخه هاي خطي كتابخانه ملي روسيه» (چاپ سنت پترزبورگ، 1999)، كه ويرايش علمي آن توسط اَكيموشكين صورت گرفت، براي مراكز اسناد تهيه شود. اين كتاب در ارتباط با مسايل مربوط به تاريخ سياسي و اقتصادي ايران و آسياي ميانه و نيز تاريخ روابط روسيه با اين مناطق بسيار حائز اهميت است. اين كتاب مي تواند براي محققان تاريخ ايران، قفقاز و آسياي ميانه بسيار راهنما و راهگشا باشد.

ويراستاران كتاب از نامداران تحقيق درباره ايران و اسلام مي باشند. نگاهي به كنفرانس ها و ارجاعات كتابها نشان مي دهد كه خانم ياستربوا و خانم واسيليوا چقدر پركار اند. در همايشي هم كه در اتريش برگزار شد اين دو شركت كرده بودند.

ياستْرِبُوا، اُلگا(1999)، فهرست نظام يافته ي اسناد فارسي و تاجيكي در بخش نسخه هاي خطي كتابخانه ي ملي روسيه، ويرايش علمي اُ. اَكيموشكين[دكتراي تاريخ و مدير بخش ايران در فرهنگستان علوم روسيه]، ويراستار اُ. واسيليُوا [مدير گروه گنجينه هاي شرقي در كتابخانه ملي روسيه]، بازنگري يو. وَرتَن اف[دكتراي زبان و ادبيات، مدير بخش ادبياتِ زبانهاي آسياي ميانه و آفريقا در كتابخانه ملي روسيه]، سنت پترزبورگ، انتشارات كتابخانه ملي روسيه. از ديگر آثار ياستْرِبُوا Reconstruction and description of mirza Muhammad Muqim's collection of manuscripts in the National Library of Russia. - Manuscripta Orientalia: International journal for Oriental manuscript research. Vol.3, No.3, St.Petersburg-Helsinki, November, 1997  ، و  "The manuscripts of Changranghache-name and Arday-Viraf-name by Zartosht-e Bahram-e Pazhdu", Studia Orientalia (Finnish Oriental Society), No. 95 (2003)  است. او همچنين، در سال 2007، مقاله );"The Zoroastrian author in the contemporary literary context: Turkic-Mongol loan words in Ardây Vîrâf nâma by Zartush Bahram"  را نوشت و در Vestnik Sankt-Peterburgskogo Universiteta. Ser. 9, Vyp. 4, pt.2 (2007) چاپ شد. درباره او و آثارش، نك: www.orient.pu.ru و www.iranheritage.com.

 

[5] . مثلاً، زايتسف(2006)، فهرست نسخه هاي خطي عربي، فارسي و تركي كتابخانه ي دانشگاه مسكو. زايتسف در مقاله‌اي نيز به چشم‌اندازهاي بررسي نسخه هاي خطي عربي و فارسي و تركي مي پردازد كه در مجموعه مقاله هاي دانشجويان دكتري و همكاران جوان پژوهشكده شرق شناسي فرهنگستان علوم روسيه در سال 2002 چاپ شد. همچنين درباره ي نسخه هاي شاهنامه فردوسي موجود در مجموعه هاي مسكو سخنراني داشت كه در سال 2006 در يك همايش بين المللي در مسكو ايراد شد. نسخه هاي خطي عربي و فارسي و تركي مجموعه ي مسكو: راهها و چشم اندازهاي بررسي، مسكو، فرهنگستان علوم روسيه، 2002 ؛  «مسيحيت غربي در مرزهاي شرقي امپراتوري روسيه سده هاي 18-19: اسنادي تازه درباب انديشه هاي كاتوليك در آستاراخان»، اليا زايتسف، آرشيو شرقي، شماره 8-9، مسكو، 2002؛ كتابهاي خطي اسلامي در مجموعه مسكو، مسكو، 2004، از ديگر آثار او مي باشند.  كتاب‌شناسي جامع مسلمانان روسيه كه در سال 2007 چاپ شد، مقدمه‌اش به قلم زايتسف است.

در پايان سده 17م/11 ھ، بود كه در روسيه، ضرورت آشنايي با شرق و كشورهاي همسايه مطرح شد. براي اين منظور، لازم بود متخصصاني تربيت شوند كه زبان‌ اين كشورها را بدانند و فرهنگ‌هاي آن را بشناسند. آثاري از اين سرزمين‌ها كه به زبان اين كشورها نوشته شده بود و متخصصان روس به آن‌ها نياز داشتند، توسطِ ديپلمات‌ها و سفيران روس كه در كشورهاي شرقي و همسايه مأموريت داشتند، و بازرگانان فراهم مي‏شد و به روسيه مي‏آوردند. در آغاز سده 18م/12ھ، ضرورت «كتابخانه تخصصي زبان‌هاي شرقي» احساس شد تا دانشمندان و متخصصان دولتي از آن استفاده كنند.

اولين پژوهشكده‌اي كه در آن، كتاب‌هاي شرقي را گرد آوردند، موزه هنري پتر كبير در سال 1714م بود، و صد سال بعد، آغاز مجموعه‌سازي تخصصي نسخه‌هاي خطي است كه در ربع اول سده اي اتفاق افتاد كه در آن زمان، پتر كبير فرهنگستان را تأسيس كرد و به شناختِ شرق اهتمام داشت. در زمان فرمانروايي او، جمع‌آوري نوشته‌ها و آثار چيني، مغولي و تبتي و نيز نسخه‌هاي خطي اسلامي‏شروع شد. در سده 18م/12ھ، دربار امپراتوري مكرراً به روس‌ها، از ديپلمات‌ها و سفيران گرفته تا بازرگانان و مبلّغاني كه در خارج از كشور فعاليت داشتند، براي خريد كتاب‌هاي مسلمانان و غير مسلمانان در شرق، آموزش مي‏داد. در سال 1724م، كتابخانه موزه هنري پتر كبير به كتابخانه فرهنگستان علوم روسيه ملحق شد و كتاب‌هاي آن، بخشي از كتابخانه فرهنگستان گرديدند.

          در نوامبر 1818م، فرهنگستان علوم روسيه تصميم گرفت يك مجموعه مشتمل بر 700 نسخه خطي مسلمانان را از كنسول فرانسه در آلپو و تريپولي، كه روسو[1] نام داشت، خريداري نمايد؛ اتفاقاً اين كنسول از بستگانِ فيلسوف معروف فرانسوي، ژان ژاك روسو[2] بود.  اين پروژه كه بعداً در دو مرحله در سال 1819 و 1825م، اجرا شد، منجر به شكل گيري بخش جديد و نوپايي در فرهنگستان علوم روسيه موزه آسيايي- شد كه بعدها به پژوهشكده شرق‌شناسي منتقل گرديد. در نوامبر 1918م، به پيشنهادِ رئيس فرهنگستان علوم روسيه، بخش خاصي را براي نشان‌ها و مدال‌ها، نسخه‌هاي خطي و كتاب‌هاي اهدايي در نظر گرفتند. از اين رو، موزه آسيايي شكل گرفت و درِ اين واحدِ جديدِ فرهنگستان، براي عموم علاقه‌مندان به مطالعه و تحقيق موادِ آن، باز شد و به اين ترتيب، اين بخش نوپا افتتاح گرديد. 

 با توجه به عظمتِ مجموعه‌هاي خطي روسيه كه يكي از دو يا سه مجموعه نفيس خطي دنيا به شمار مي‌رود، و با توجه به كارنامه‌ي پربار و پربرگِ روس‌ها و روس‌زبان‌ها در نسخه‌هاي خطي- كه تاريخ قابل تأملي دارد- بررسي كار ارسلانووا و مقايسه‌ي آن با آنچه كه در ايران صورت گرفته است، خالي از فايده نخواهد بود. عنوان كتاب مورد بررسي اين است:


А.А. Арсаланова. Описание рукописей на персидском языке научной библиотеки им. Н.И. Лобачевсково Казансково государственного университета, Москва-Казань: 2005.-Вып I.-576 с.
آلسو ارسلانووا (2005)، فهرست نسخه‌هاي خطي فارسي كتابخانه علمي‏به نام لوباچفسكي دانشگاه دولتي قازان، مسكو- قازان، بخش يكم، 576 ص.
اين كتاب، به عنوان اوّلين دفتر و  مجلّد از سري آثاري كه به فهرست نسخه‌هاي خطي فارسي گنجينه كتابخانه لوباچفسكي  در دانشگاه دولتي قازان مي¬پردازد، داراي فهرست نظام يافته موضوعي است و مقطع زماني از سده 13 م/ 7ھ  تا 19 م /13ھ،  را شامل مي¬شود. مخاطب كتاب، شرق‌شناسان و علاقه‌مندان به مباحثِ شرق اسلامي‏عنوان شده است. ارسلانووا در مقام فهرست‌نويس، رئيس مركز ايران‌شناسي در دانشگاه دولتي قازان مي¬باشد. 
در بخش ديگر مقاله، كار ارسلانووا با يكي از آثار منتشر شده‌ي مجمع ذخائر اسلامي، كه با مقطع مهم تاريخي و بسيار تأثيرگذار ارتباط دارد، مقايسه شده است.
متن كامل اين مقاله را در شماره‌ي 170 كليات مي توان دنبال كرد؛ نشاني مقاله اين است:

فهرستِ فارسي ارسلانووا در تاتارستان روسيه/ مرتضي رزم آرا، کتاب ماه کلیات: اطلاعات، ارتباطات و دانش، تهران، خانه‌ي كتاب، 1390، شماره‌ي 170

گفتني است اين مقاله به همراه دو نوشته‌ي ديگر در بخش  «شایسته ترجمه» درج يافته است. عناوين دو مقاله‌ي ديگر،  «بازاریابی مردمی در کتابخانه ها » و « حق مولف و یادگیری الکترونیکی: راهنمایی برای متخصصان »، مي باشد كه به ترتيب، نوشته‌ي گلنسا گلینی مقدم و اکبر مجیدی  است.

 ضمناً سرمقاله‌ي اين شماره به موضوع ارزشمندِ «پژوهش و داده های اینترنتی» مي پردازد.
]]>
kateban.com
ادبیّاتِ فارسی در سدۀ 10 ﮬ/ 16م: منابع ادبی – تاریخی و جریان‌های ادبی در آسیای مركزی http://razmara.kateban.com/post/1865 fa

  

ادبیّاتِ فارسی در سدۀ 10 ﮬ/ 16م: منابع ادبی – تاریخی و جریان‌های ادبی در آسیای مركزی، نوشته‌ي عثمان كريم‌اف، ترجمه‌ي مرتضي رزم‌آرا، تهران، شهرياران، 1390، 372ص.

شابك:3-05-5979-600-979

 

      

این اثر ترجمه‌ای است از كتابِ روسی

Литературно– исторические источники

и основные тенденции таджикской литературы  XVI в. 

 دریایی از فرهنگ پُرمایۀ‌ ایران و اسلام در نسخه‌های خطی و متون ادبِ فارسی موج می زند. این آثار در آسیای مركزی، كارنامۀ دانشمندان و بزرگان ادبِ فارسی و هُویّتِ ما هستند. بر عهدۀ هر نسلی است كه این میراثِ گران‌سنگ را پاس دارد و برای شناختِ تاریخ و فرهنگ و ادبِ خود، اهتمام ورزد. با توجه به روش علمی و پیشرفت‌هایی كه در نقدِ متون صورت گرفته است، احیا و نشر این آثار، امروزه بیش از گذشته، اهمیّت دارد.          

شناختِ ادبیّاتِ معاصر بدون شناختِ دقیق جریان‌های ادبی در گذشته مُیَسّر نیست. تحقّق این امر، پژوهش‌های تخصّصی را می‌طلبد. محققان غیرایرانی، چه آنان كه در سنّتِ ایران‌شناسی روسی تربیت یافته‌اند و چه در غیر آن، به تخصّصی كردن حوزۀ پژوهشی اهتمام داشته‌اند و این، ویژگی بارز بیشتر تحقیقاتِ ایران‌شناسی در خارج از ایران است. كتاب حاضر، نمونه‌ای از این پژوهش‌ها است.

         مؤلف كه از بزرگ‌ترین تذكره‌شناسان قلمرو زبان فارسی در آسیای مركزی است، در این كتاب، خواننده را با خود به سدۀ دهم هجری می برد و نخست، منابع دستِ اوّل و تأثیرگذار بر اندیشه ادبی و مهمّ این سده را، كه شمار زیادی نسخه خطی اند، یكی یكی ورق می زند و آنگاه بر اساس نقدِ متون، روشی برای سنجش مطالبِ آن‌ها اختیار می كند. او طبق رهیافتِ خود، همه مطالب را در چنبر نقد قرار می دهد؛ مطلبِ درست را از نادرست، تشخیص می دهد و آنچه موثّق است، آن را در اختیار خواننده می گذارد. در مرحلۀ بعد، برپایۀ منابع و مطالبِ موثّق، می كوشد جریان ادبی را در این سده، طرح و تحلیل نماید. با تكیه بر مطالب موثق، محفل‌های ادبی و انواع ادبی در سدۀ دهم هجری در خراسان و ماوراء‌النهر، بررسی شدند و تأثیر آن بر اقتصادِ این سده، نشان داده می شود. پرسش‌ها و حوزه‌های جدیدِ پژوهشی كه كتاب، پیش روی خواننده می‌گذارد، قابل تأمل اند.

            عنوان روسی كتاب بر «منابع ادبی و تاریخی و جریان‌های ادبیّاتِ فارسی در آسیای مركزی در سدۀ 10 ﮬ/ 16م» تأكید دارد و این، عوامل كافی برای انتخابِ كتاب و ترجمۀ آن به فارسی است: موضوع كتاب، بسیار تخصّصی است و به یك مقطع خاصّ زمانی، محدود شده است؛ و جغرافیای موضوع كتاب به لحاظِ فرهنگی، برای ما اهمیّتِ خاصی دارد و دیدِ ما را نسبت به گذشته و گستره فرهنگی ما بازتر می كند؛ این كتاب برای كتاب‌شناسان، هنرمندان، زبان‌شناسانی كه زبان فارسی آن سرزمین را در گونه‌های گوناگونش دنبال می كنند، و همین طور، برای جامعه‌شناسان، مردم‌شناسان، دست اندركاران تعلیم و تربیت، و همه آنان كه تاریخ تفكّر ایرانیان را بررسی می كنند، ارزشمند خواهد بود. خواننده پس از خواندن كتاب، اطلاعاتی راجع به تاریخ آموزش و مدارس آن روزگار، در این بخش از حوزه تمدن ایرانی، به دست خواهد آورد.

            یکی از بارزترین و گسترده‌ترین آثار فرهنگِ بشری که همواره موردِ ستایش آشنایان این وادی بوده، شعر فارسی است که هم از نظر معنی و مفهوم، هم از نظر ساخت و صورت، ویژگی هایی دارد که آن را از شعر غیرفارسی زبانان متمایز می كند. یكی از مهم‌ترین ويژگی‌های شعر فارسی، تخلّص است. روایتِ كتاب از تخلّص شاعران این دیار در آن روزگار، بسیار خواندنی است، گو این كه مؤلّفِ كتاب، تخلّص‌ها را بررسی نكرد و از راه و رسم و روش رشك‌برانگیز بررسی تخلص‌ها، آن گونه كه نابغۀ ادبیات‌شناسی ایران، استاد محمدرضا شفیعی‌كدكنی در ایران باب كرد، بی خبر بود. برغم این واقعیت، استاد كریم‌اف موادِ خام بررسی تخلص‌های سدۀ مورد بحث را، در این كتاب، فراهم آورد. با بررسی تخلص‌ها، می توان به عُمق جریاناتِ فكری و فرهنگی ایرانیان و فارسی زبانان آن سرزمین پی برد. در حالی كه در زمان لباب الالباب كه در آن، حتّا یک تخلّص تحقیرآمیز از نوع گدایی، مسکین، محروم، محزون و مانند آن، که نشان از نداری و غم انگیزی و تحقیرآمیزی دارند، دیده نمی شود، امّا ظرفِ چند سده بعد، در آثار ادبی سدۀ دهم هجری این سرزمین، تخلص‌هایی از این نوع، فراوان به چشم می خورند. در آسیای مرکزی، میل به انتخابِ تخلص‌های غم انگیز و غم بار تا انقلاب اکتبر، وجود داشت و غم در ادبیّاتِ معاصر، مضمون اصلی بیشتر آثار ادبی فارسی‌زبانان شده است. بررسی تخلص‌های صدرالدین عینی نیز قابل تأمل است. واقعیت این است كه تخلص‌ها شرایطِ گوناگون اجتماعی، سیاسی، و فرهنگی را بازتاب می دهند. 

            از آنجا كه بیشتر منابع این سده كه با اندیشه ادبی ارتباط دارند، تذكره‌ها هستند، و تذكره‌ها در گذشته، نقش تاریخ ادبیات را داشتند، خواننده اطلاعاتِ ارزشمندی دربارۀ تذكره‌های فارسی به دست می آورد. به این ترتیب، خوانی چیده شده است رنگارنگ از اندیشه ادبی در آن قرن، و از پُرمایِگان این حوزه، كتاب را گنجی ساخته است شایگان كه به رایگان در اختیار همگان باشد.

            یكی از راه‌های آشنایی عمیق با تاریخ تفكّر ایرانیان در آسیای مركزی، انجام پژوهش‌هایی از نوع كتابِ حاضر است که دیدِ ما را نسبت به تاریخ ادبیّاتِ فارسی، گسترده‌تر می نماید و پرتوی بر چشم انداز اجتماعی می افکند. احتمال آن هست كه خواننده، گاه با آنچه در این كتاب نوشته شده است، مخالفت ورزد؛ سهل است كه از سودای خواندن آن مأیوس گردد.

           گفتنی است پیش از این، فصل سوّم از كتاب حاضر، زیر عنوان «تحفة‌السّرور درویش‌علی چنگی» در مجلۀ ارزشمندِ «گزارش میراث»(مجلۀ تخصصی اطلاع رسانی در حوزه تصحیح انتقادی متون، نسخه شناسی و مباحث ایران شناسی، تهران، 1387، ش 23 و 24)، چاپ شده بود.

]]>
kateban.com
شاه اسماعيل و نسخه‌اي ناشناخته در آلمان http://razmara.kateban.com/post/1777 fa ]]> kateban.com شيعه در هند http://razmara.kateban.com/post/1727 fa ]]> kateban.com تحفه ي اثني عشريه http://razmara.kateban.com/post/1707 fa ]]> kateban.com سهم روس ها در نسخه هاي خطي ما http://razmara.kateban.com/post/1697 fa ]]> kateban.com شيعه شناسي و اوراسياشناسي ميثم الجنابي http://razmara.kateban.com/post/1689 fa ]]> kateban.com عالَم ناپيداي زنان مسلمان در جهان اسلام The Hidden World of Islamic Women http://razmara.kateban.com/post/1686 fa ]]> kateban.com ميرزا غالب به روايتِ پريگارينا و فاروقي http://razmara.kateban.com/post/1673 fa ]]> kateban.com ليتويناس، زبان فارسي و عرفان اسلامي http://razmara.kateban.com/post/1668 fa ]]> kateban.com شيعه شناسي راتلج http://razmara.kateban.com/post/1658 fa ]]> kateban.com حافظ و ادبيات فارسي به روسي و چند زبان ديگر با نگاهي به كار چاليسوا http://razmara.kateban.com/post/1655 fa ]]> kateban.com مجله يReligija i tolerancia (دين و مدارا) http://razmara.kateban.com/post/1653 fa ]]> kateban.com رودكي در "ارشاد"ِ ميراث مكتوب http://razmara.kateban.com/post/1651 fa ]]> kateban.com